Hamza Hamzabegović, istaknuti istraživač historije i uvaženi romansijer, posljednjih je godina izgradio prepoznatljiv pristup bosanskohercegovačkoj prošlosti koji se značajno distancira od dominantnih, često ideologiziranih historiografskih tokova.

Njegov rad nije utemeljen na dnevnoj politici niti na površnim improvizacijama; on počiva na sistematičnom istraživanju izvornih dokumenata, srednjovjekovnih povelja i analiza geopolitičkih okolnosti. U tom svjetlu, njegova studija „Sveska početak Bosne u vremenu i prostoru“ nadilazi okvire obične polemike. Ona predstavlja promišljen pokušaj vraćanja pitanja Bosne iz sfere političkih manipulacija u okvire argumentovane naučne analize, nudeći se kao temelj savremene bosanske samospoznaje.

Polemički kontekst i dejtonska stvarnost

U postkomunističkom razdoblju, unutar dejtonskog okvira, svjedočili smo oštrim polemičkim sukobima između zagovornika konstitutivnosti, oličenih u akademiku Muhamedu Filipoviću (1929–2020), i zastupnika civilne Bosne, predvođenih akademikom Dubravkom Lovrenovićem (1956–2017). Njihovi verbalni okršaji primarno su se fokusirali na pitanje postojanja Bosne, Bosanaca i bosanstva u srednjem vijeku.

Dok su „konstitutivci“ negirali historijski kontinuitet bosanskog identiteta, Lovrenović je s gotovo strastvenim naučnim žarom ukazivao na stećke kao neoborivo svjedočanstvo Bosne i njenih stanovnika. Nažalost, za zagovornike etno-nacionalnih podjela, ti materijalni dokazi često nisu imali težinu pred ideološkim ciljevima. Dodatnu konfuziju unose historiografije priklonjene etnoreligijskim narativima, što rezultira postojanjem triju različitih pedagoških verzija historije u Bosni i Hercegovini. Iako bez čvrste naučne podloge, ove verzije oblikuju kolektivnu svijest putem megalomanskih fantazmi, sa jasnom namjerom: fragmentacija Bosne na tri zatvorena vjerska distrikta.

Konfuzija identiteta i „konstitutivni apsurd“

Nedostatak intelektualne dosljednosti i slaba načitanost unutar političkih elita doveli su do toga da se u javnom prostoru svjesno brkaju pojmovi konfesije, etniciteta, naroda, dogme i hereze. Rezultat je društvena konfuzija koja služi održavanju „dejtonske ludnice“. Smrću Filipovića i Lovrenovića rasprave su splasnule, ali je konstitutivni apsurd ostao dominantno društveno uređenje koje prkosi logici civilne demokratije. Čak i u trenucima „kompromisa“, zvanična historiografija često priznaje postojanje srednjovjekovne Bosne, ali negira postojanje Bosanaca i bosanstva, apsurdno objašnjavajući kraj države čiji početak ne priznaje.

Hamzabegovićev odgovor: Nauka protiv „Dejtonije“

Hamza Hamzabegović se u ovu polemiku uključuje kao branitelj zdravog razuma. Za njega je „Dejtonija“ košmar koji nastoji izbrisati kolektivno sjećanje na bosanstvo. On se slaže s tezama Tarika Haverića da je koncept konstitutivnosti potpuni politički i civilizacijski promašaj, vođen neiskrenim motivima. Hamzabegović ide i korak dalje, smatrajući dejtonsko uređenje planiranom prevarom naroda i kriminogenim konstruktom čiji je cilj pljačka državnih resursa i raseljavanje stanovništva kako bi se olakšao konačni raskid države.

Kao alternativu ovom zlu, on nudi civilni princip – jedan čovjek, jedan glas – koji bi važio na nivou cijele države, vjerujući da bi to bio bezbolan put ka prevazilaženju etničkih tenzija.

Metodologija i historijski kontinuitet

Hamzabegović insistira na provjerljivosti činjenica. Njegova metodologija počiva na komparativnoj analizi izvora i praćenju razvoja bosanske državnosti od njenih najranijih pomena. Posebno je značajan njegov napor da razdvoji historijsku nauku od konfesionalnih interpretacija. On odbacuje tezu o Bosni kao usputnoj teritorijalnoj pojavi, dokazujući da ona posjeduje jasan politički i pravni kontinuitet.

U „Sveski“, autor precizno interpretira geopolitički početak Bosne kao mađarskog vojnog distrikta (1135/1136. godine). On naučno argumentuje transformaciju Bosne iz vojnog distrikta u banovinu, a potom u kraljevinu, naglašavajući da je ime Bosna preživjelo sve historijske turbulencije do danas.

Stećci i Kulinova povelja kao temelji identiteta

Autor: Eset Muračević